Thế hệ chúng ta chắc ít ai biết Ông Học Sọan,một con người tài hoa và khẳng khái của quê hương Nghĩa Trung vào đầu thế kỹ trước
Ông Học Sọan tên thật là PHẠM SỌAN(1890-1936),người quê thôn Tân Hội,ông là người học nhiều,hiểu rông của quê hương Nghĩa Trung thời bấy giờ,bỡi vậy người dân gọi ông là Học Sọan
Ông thuộc dòng họ Phạm Đăng ở thôn Tân Hội hiện nay,sinh trưỡng trong gia đình có 3 anh em nhưng nõi bật nhất trong những người này có học sinh Phạm Sọan.Ông học vấn uyên thâm,ứng đối mẵn tiệp,có tài thi phú nhưng nhất định không chịu đi thi để làm quan chỉ vì ông không phục chế độ thời bấy giờ,không chịu cúi đầu làm nô lệ cho ngoại bang,ức hiếp dân lành.Ông là em cột chèo với nhà cách mạng Nguyễn Bá Loan người Mộ Đức
Sau khi cuộc khởi nghĩa của Lê Trung Đình bị thất bại(1885),Ông cùng với Nguyễn Bá Loan khỏi xướng phong trào Duy Tân ở Quảng Ngãi,2 ông đã sáng tác thơ văn kêu gọi lòng yêu nước và hô hào quần chúng tẩy chay hàng ngọai hóa
Trong phong trào kháng thuế ở Quảng Ngãi năm 1908,cả 2 ông đều bị bắt.Nguyễn Bá Loan bị tử hình,ông thì bị tù 4 năm

Bình sinh ông là người rất thích ăn thịt Chó và thường làm món này để thết đãi bạn bè.Một hôm ông mời bạn bè đến để xướng họa thi văn và nhậu món "cờ tây" hy hữu nói trên.Khi mọi người ngồi vào tiệc,ông đứng lên tuyên bố mấy câu: "Hôm nay nhà có tiệc,mời quý hữu đến dự cho vui.Tuy có 2 mâm nhưng bên này cũng chó,bên kia cũng chó,không có gì khác"
Câu nói không rõ ràng làm cho thực khách khó chiu và mọi người đề nghị phạt chủ gia phải làm ngay một bài thơ Đường để tạ lỗi,,,lúc đó có một người ném xương chó xuống đất và 1 con chó đớp ngay.Do vậy mọi người đều lấy đề tài"Chó ăn thit chó" cho bài thơ tạ lỗi.Ông ứng khẩu ngâm liền 8 câu như sau:

Nực cười loài vật cũng là nhăn
Thịt chó sao mà chó lại ăn
Béo miệng chẳng kiêng bầy vễnh mỏ
No lòng chi quản bọn nhăn răng
Gầm gữ cũng thứ vàng cùng mực
Líếm láp chi nhau vện với vằn
Để tiếng thị phi đời mai mỉa
Nghĩa tình đồng lọai há quên chăng

Thơ ông nổi tiếng về lối dùng chữ ,đặt câu giản dị bình dân và đăc biêt rất Quảng Ngãi nên được nhiều người mến mộ
Ông còn làm bài thơ "Tiều phu hóa phụ" với nội dung khuyên răn người vợ nên bỏ thói bon chen,đua đòi... để được sống an nhàn.

TIỀU PHU HÓA PHỤ
(Tiều phu dạy vợ)


Con bóng ác đã chen về góc núi
Phận lão tiều còn than củi ở đầu non
Bước gập gềnh đường đá nổi từng hòn
Vợ chồng lão dắt dìu lòn dưới hố
Vợ than thở "úy than ôi,quá khổ"
Kiếp chi này xấu hổ với phường đinh
Cứ lui cui trong xó núi một mình
Bộ lem luốc chẳng ra hình chi cả thảy
Chồng một quảy,vợ quảy theo một quảy
Rất nặng nề,năm sáu bảy năm nay
Lấm lui thui,lủi thủi cả bàn tay
Than củi có,dép giày sao chẳng có?

Chồng khi ấy ngoắt tay kêu lại dỗ
" Ráng mà đi: đừng để đổ mấy ki than"
Vợ năn nỉ"Chàng hỡi là chàng!"
Đường thế lộ nghênh ngang thôi biết mấy
Sao chàng chẳng ra làm điều quây quấy
Trước vinh hoa ,sau lấy bạc tiêu chơi
Uốn lưỡi mềm ra láo xược với đòi
Đã sung sướng lại còn làm hơi ngoe ngoắt nữa

Nghĩ như rứa,sao chàng không muốn rứa
Núp trong rừng dụ dựa chẳng đua bơi
Nợ nần chi trốn tránh suốt cuộc đời
Vợ khốn đốn,con than đói rách

Chồng khi ấy mở lời ra biện bạch
Bảo vợ đừng than trách cuộc đời
"Gẫm thế sự đang buổi cạnh tranh
Kiếp con người là kiếp phù sanh
Lợi cũng rứa mà danh thời cũng rứa
Cơm hẩm hút ngày đôi ba bữa
Ních no rồi ra tắm rữa bụi hồng trần
Tội tình gì mà đày đọa tấm thân
Sớm qua Sở tối lại về Tần
Mắt chẳng nhắm ngó chừng đồng bạc
Công danh ấy nghĩ thôi mệt xác
Kẻ bôn ba,người nhàn lạc,phía nào hơn?
Nói giúp dăn,dăn chẳng biết ơn
Ngồi với bạn,bạn hờn thôi ỷ thế
Công danh ấy ta đâu có kể
Gáo nước khe,nồi cơm ghế vậy mà an
Sớm nghêu ngao đi bán ít giỏ than
Chiều về núi nghênh ngang riêng một cõi
Điều phải trái khen chê thôi cũng khỏi
Khỏi phải theo luồn lõi dưới cường quyền
Chẳng qua là đầy tớ ít đồng tiền
Của thế giữ lại thêm phiền cho cái ruột
Bệnh khanh tướng đố thầy nào cho dược thuốc
Nghiệp trái oan ai rút khỏi mà ra
Đoái giang sơn vốn thiệt của nhà ta
Ăn mặc sướng ngủ chơi thòi cũng khỏe

Cân đai đó tốt chi chi lắm kẻ
Luống rập rình theo những kẻ bước xiên xiên
Bậu đừng mong,đừng tưởng,cũng đừng phiền
Ta không dại,không điên đâu mà phải dạy
Như Hàn Tín xưa sự nghiệp được gì đâu?
Còn Khổng Minh công cán được bao lâu?
Gẫm xưa nay mấy bực công hầu
Danh vọng ấy được gì đâu mà áo ức
Than mình quạt văn minh ra sáng rực
Qua Thu rồi ai cũng ức kiếm mà mua
Danh đen sì nhưng giá trị vẫn không thua
Vàng bạc nẫu cũng kéo đùa ra năn nỉ đổi
Thiên tải minh lương hòan hữu hội,
Nhứt hồ phong nguyệt lạc trường xuân"
Vợ nghe rồi nghĩ dững dừng dưng
Cầm chén cúc tay nâng từ tạ quá
Chồng đắc ý,vỗ tay cười ha hả
"Mừng cho ta Năng Phụ Hóa Nhơn Ngu
Đôi dứa ta gắng gổ công phu
Ráng sửa sọan chĩnh tu ba chiếc giỏ
Gom góp lại mấy câu văn võ
Đem về hâm cho đỏ thành than
Chờ khi nào trong nước sửa sang
Lấy luyện sắt,hầm gang ra giúp chúng
Cơ khí họ đợi than mình mới dụng
Thợ hóa công rồi cũng tính cho ta
Úy thôi đừng nghĩ chuyện gần xa
Mà bỏ nghiệp ông bà ta thuở trước
Đạo trời đất khó xoay vần lộn ngược
Cuộc thế này hết nước cũng lên non
Đoái giang sơn cây cối hãy còn
Sẽ dạy cháu con ra gánh vác
Mãn mục vân sơn cu thị lạc
Nhất hồ vinh nhục bất tu kinh
Ngoai bốn phương bầy xich tử,bọn thương sinh
Ai nấy đợi than mình hơ ấm lại
Ngẫm cho kỹ điều khôn cùng sự dại
Nỡ lòng nào bạc đãi thú yên hà
Từ đây mà thẳng tới già
Tôi đâu dám nói những là giàu sang
Chồng là đúng mực khôn ngoan !!!

QuynhTrang sưu tầm